حرم و بارگاه

متولیان حرم ابوالفضل العباس

از آغاز سدهی چهارم هجری، حاجبان و دربانانی بر مرقد امام حسین (ع) و مرقد ابوالفضل (ع) گماشته شدند تا حرمت این دو بارگاه را پاس بدارند و آن جا خدمت گزارند. معمولا «سادن» یا همان تولیت حرم، از بزرگان خاندانهای علوی و گاه غیر علوی عراق بوده و در بیشتر اوقات یکی از عالمان عهدهدار این سمت شده است.
تولیت از سمتهای مهمی است که از روزگار آل بویه تا روزگار صفویان جایگاه در خور توجهی داشته و در عصر صفویان به طور خاص از رشد و عظمت دو چندانی برخوردار شده است. از سدهی دهم هجری قمری به این سوی، برخی از خاندانهای ساکن کربلا فرمانهایی از پادشاه صفوی دارند که تولیت را به آنان واگذاشته است. در دوران سلطهی امپراتوری عثمانی بر عراق، نامهای برخی از متولیان و خدمتگزاران حرم امام حسین (ع) و حضرت ابوالفضل العباس (ع) در دفتر ویژهای در اوقاف ثبت شده و آنان به موجب همین فهرست، حقوقی ماهیانه دریافت میکردند. اکنون نیز چنین است و خاندانهایی که تولیت را در اختیار دارند آن را برای فرزندان خود به ارث میگذارند. البته گاه تولیت از سادات است وی نقابت و پیشوایی علویان را نیز در اختیار میگیرد و در نتیجه حکمران کربلا میشود و گاه تنها تولیت را در اختیار دارد و نقابت علویان با کسی دیگر است. تنها در اواخر حکومت صفویه و اوایل دوران سلطهی عثمانی بر عراق، متولیانی غیر از علوی تولیت را عهدهدار شدهاند.
معمولا تولیت حرم حضرت ابوالفضل العباس (ع) جزو وظایف متولیان حرم امام حسین (ع) بوده و آنان با برعهده داشتن این مسوولیت، فردی شایسته را در خصوص ادارهی حرم حضرت ابوالفضل العباس (ع) به نیابت میگماشتهاند. [۱۳۶] .
اینک فهرستی از متولیان حرم حضرت ابوالفضل العباس (ع) را فرا روی دارید که بر پایهی اسناد و مدارک کهن فراهم شده است:
[صفحه ۲۸۷]
۱٫ محمد بن نعمهالله؛ چونان که از مهر وی بر وقفنامهی «فدان الساده» پیداست در سال ۱۰۲۵ حرمدار بوده است.
۲٫ شیخ حمزه؛ از خاندان سلالمه، عالمی فاضل که در فاصلهی سالهای ۱۰۹۱ تا ۱۱۰۶ هـ. ق عهدهدار حرم بود و یادداشتهای ارزشمندی نیز دربارهی تاریخ کربلا از خود بر جای گذاشت. فرزندی از او نمانده است.
۳٫ شیخ محمد شریف؛ چنان که از مهر وی بر اوراق معلمچی به دست میآید [۱۳۷] ، وی به سال ۱۱۶۱ هـ.ق متولی حرم بوده است.
۴٫ شیخ احمد خازن؛ به سال ۱۱۸۷ هـ. ق تولیت حرم را بر عهده داشته و گردآورندهی دیوان سید نصرالله حائری، او را «ادیب فرهیختهی ستوده» خوانده است.
۵٫ شیخ علی عبدالرسول؛ از سال ۱۱۸۸ تا ۱۲۲۲ هـ. ق عهدهدار این سمت بوده است. [۱۳۸] .
۶٫ عبدالجلیل طعمه؛ در سال ۱۲۲۴ هـ. ق تولیت حرم را بر عهده داشته است. [۱۳۹] .
۷٫ سید محمد علی بن درویش بن محمد بن حسین آل ثابت؛ در سال ۱۲۲۵ تا ۱۲۲۹ هـ. ق عهدهدار این سمت بوده است.
۸٫ سید ثابت بن درویش بن محمد بن حسین آل ثابت؛ در سال ۱۲۳۲ هـ. ق عهدهدار حرم شده و در سال ۱۲۳۸ هـ. ق و زمانی پس از آن نیز در همین سمت بوده است.
۹٫ سید حسین بن حسن بن محمد علی بن موسی، جد بزرگ آل وهاب؛ در
[صفحه ۲۸۸]
چهارم شوال ۱۲۴۰ هـ. ق و در پی برکناری سید ثابت متولی پیشین حرم، این سمت را بر عهده گرفته است.
۱۰٫ سید وهاب بن محمد علی بن عباس آل طعمه؛ در آغاز متولی حرم امام حسین (ع) بود و پس از آن در سال ۱۲۴۳ هـ. ق تولیت حرم ابوالفضل (ع) را بر عهده گرفت.
۱۱٫ سید محمد بن جعفر بن مصطفی بن احمد آل طعمه؛ به سال ۱۲۵۰ هـ. ق تولیت حرم بوده است.
۱۲٫ سید حسین بن حسن بن محمد علی بن موسی وهاب؛ در پی عزل سید محمد بن جعفر متولی پیشین به موجب فرمان مورخ ۲۵ جمادی الاولی سال ۱۲۵۴ هـ. ق تولیت حرم حضرت ابوالفضل العباس (ع) به او سپرده شد و در سال ۱۲۵۶ هـ. ق از این سمت برکنار گردید. در فاصلهی سالهای ۱۲۵۶ تا ۱۲۵۹ هـ. ق دفتر سید محمد جعفر، متولی اسبق، عهدهدار تولیت حرم بود و پس از این تاریخ مجددا خود او به تولیت حرم رسید و تا سال ۱۲۶۵ هـ.ق در این سمت ماند.
۱۳٫ سید سعید بن سلطان بن ثابت بن درویش آل ثابت؛ به سال ۱۲۶۵ هـ. ق دو دورهی زمانی جدای از هم، عهدهدار سمت تولیت شده و در این مدت به انجام کارهای بزرگی توفیق یافته است؛ از جمله این که با دربار عثمانی وارد گفت و گو شد و از آنان خواست افراد خاندانهای متولی حرم امام حسین (ع) و حضرت ابوالفضل (ع) را از پرداخت حق دفن در حرم معاف بدارد و به آنان حقوقی هم بدهد. دربار عثمانی این درخواست را پذیرفت و برای حرم امام حسین (ع) و حرم حضرت ابوالفضل العباس (ع) هر کدام ۱۵ خدمتگزار گماشت تا ماهانه از صندوق ادارهی اوقاف حقوق دریافت کنند.
۱۴٫ سید حسین معروف معروف به نائب التولیه، فرزند سید سعید بن سلطان آل ثابت؛ چون در هنگام به ارث بردن سمت تولیت خردسال بود، به نیابت از او سید حسین بن سید محمد علی آل ضیاء الدین عهدهدار امور حرم شد، تا آن که ناصرالدین شاه در سفر خود به کربلا، سید حسین نایب التولیه را عزل کرد و رسما این سمت را به سید حسین
[صفحه ۲۸۹]
آل ضیاء الدین سپرد. در پی این اقدام، سید حسین آل ثابت ناگزیر به استانبول رفت تا به کمک حکومت عثمانی سمت خود را بازپس گیرد. اما در این کار توفیقی نیافت و در نتیجه راهی ایران شد و در آن جا به تلاشهایی دست زد. شاه ایران در نتیجهی این تلاشها، تولیت حرم امام رضا (ع) را به او سپرد.
۱۵٫ سید حسین بن محمد علی بن مصطفی بن محمد بن شرف الدین ضیاء الدین یحیی بن طعمه (طعمهی اول)؛ به سال ۱۲۸۲ هـ.ق عهدهدار تولیت شد و تا پایان زندگی؛ یعنی سال ۱۲۸۸ هـ. ق در این سمت باقی ماند.
۱۶٫ سید مصطفی بن سید حسین بن محمد علی ضیاءالدین؛ پس از درگذشت پدرش سید حسین متولی پیشگفته، این سمت را در اختیار گرفت و تا سال ۱۲۹۷ هـ. ق آن را عهدهدار بود.
۱۷٫ سید محمد مهدی بن محمد کاظم بن حسین بن درویش بن احمد آل طعمه؛ پس از درگذشت تولیت پیشین در سال ۱۲۹۷ هـ. ق بدین سمت گماشته و به سال ۱۲۹۸ یعنی سال بعد برکنار شد. او که خطیبی فاضل بود و به سال ۱۳۳۴ هـ. ق درگذشت، نیکوکاریهای فراوانی داشت. از آن جمله اقدامی است که روزنامهی الزورای بغداد آن را چنین گزارش میکند:
«سید محمد مهدی آل طعمه کلیددار حرم حضرت ابوالفضل مبلغ ۱۲۵۰۰۰ قرش کمک به ساخت کتابخانهی رشدی در بغداد کمک کرد». [۱۴۰] .
۱۸٫ سید مرتضی بن مصطفی بن حسین آل ضیاءالدین؛ چون در هنگام به ارث رسیدن تولیت به وی، هنوز خردسال بود، او سید محمد مهدی تولیت پیشگفتهی در ردیف ۱۷، این سمت را در اختیار گرفت تا هنگامی که نزد حکومت بغداد از او بدگویی کردند. هنگامی که حکمران بغداد به زیارت کربلا آمد، از نزدیک اطمینان یافت. سید مرتضی توانائی ادارهی حرم را داراست. از همین روی، به سال ۱۲۹۸ هـ. ق دربار عثمانی فرمان تولیت او را صادر کرد. از این زمان تا هنگام رسیدن سید مرتضی به سن
[صفحه ۲۹۰]
بلوغ، عمویش سید عباس سید حسین آل ضیاء الدین به نیابت از او امور حرم را عهدهدار بود. در روز پنج شنبه ۱۸ ربیع الاول سال ۱۳۵۷ هـ. ق (۱۷ ماه مه ۱۹۳۸ م) درگذشت.
از اقدامات شایستهی او میتوان از طرح آبرسانی کربلا یاد کرد. [۱۴۱] .
۱۹٫ سید محمد حسین بن سید مرتضی آل ضیاءالدین؛ پس از درگذشت پدرش به سال ۱۳۵۷ هـ. ق تولیت حرم را در اختیار گرفت. او که از شخصیتهای برجسته و فرهیخته و دارای صفات برجستهای بود، اقدامات و مواضع شایستهای داشت که از آن جمله است: اهدای هدیهی تشکر ارزشمندی به عباس محمود عقاد به مناسبت تالیف کتاب ابوالشهداء، برقراری صلح میان مردم کاظمین و نجف در شب عاشورای ۱۹۶۴ م، بازداشتن پلیس از ورود به حرم حضرت ابوالفضل (ع) در خلال قیام مردمی در اکتبر ۱۹۵۲ م. او در ۱۶ ربیع الثانی سال ۱۳۷۲ هـ. ق برابر با سال ۱۹۵۳ م. درگذشت و در چهلم درگذشتش مجلس بی همانندی ترتیب دادند و شاعران و ادیبان او را رثا گفتند.
۲۰٫ سید بدرالدین بن سید محمد حسن آل ضیاء الدین؛ در سال ۱۳۷۲ هـ.ق عهدهدار تولیت و به سال ۱۳۸۵ هـ. ق از این سمت برکنار شد و در روز پنج شنبه ۴ شوال ۱۴۰۶ هـ. ق درگذشت.
پس از برکناریاش در سال ۱۳۸۵ هـ. ق، سید حسن سید صافی آل ضیاء الدین به جای وی ادارهی حرم را در دست گرفت.
۲۱٫ سید محمد حسین بن مهدی آل ضیاءالدین؛ از سال ۱۴۰۲ تا ۱۴۱۱ هـ. ق عهدهدار تولیت بود. این کار را با درست اندیشی و تدبیر به انجام رساند. [۱۴۲] .
[صفحه ۲۹۶]
برگرفته از کتاب چهره درخشان قمر بنی هاشم ابوالفضل العباس علیه السلام نوشته آقای علی ربانی خلخالی

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *